Als schooljongen heb ik heel wat keren geworsteld met mijn vriendjes. Dat ging er stevig aan toe. Ik wilde voor niemand onderdoen. Maar er was één heilige wet. Zodra degene die onder lag ‘genade’ riep, moest je hem loslaten. ‘Genade’ was het sein dat hij zich overgaf. Dan moest je ophouden. Deed je dat niet, dan werd je uitgemaakt voor valserik. Die wet geldt ook in de judosport. Wie de tegenstander in de houdgreep heeft, moet loslaten zodra die afklopt. Het kan ook anders. De nieuwsmedia vertellen regelmatig dat vechtersbazen blijven schoppen en slaan als het slachtoffer al lang uitgeteld op de grond ligt en één roep om genade is. Dan nog doorschoppen is dan ook wat wij noemen ‘genadeloos’. Wat is typisch voor genade? Ik kan erom vragen, maar ben afhankelijk van de ander. Die kan me genade schenken of niet. Hetzelfde met vergeving. Ik kan erom vragen, ik kan het niet afdwingen. Het is aan de ander of die mij vergeeft of niet. 

In een prachtig kerklied zingen we: ‘Dat wij niet uit elkaars genade vallen en doelloos en onvindbaar zijn’. Ik kan niet leven als een ander geen genade met mij heeft. Zonder erbarmen geen leven. Genade, erbarmen, barmhartigheid: de woorden komen in de Bijbel telkens terug. Waarom? Mensen kunnen genadeloos zijn. Dat zie je in vele wrede verhalen die in de Bijbel staan. Daarom roepen joodse gelovigen in de Psalmen: ‘Gij God van erbarmen en genade, die lankmoedig zijt, rijk aan ontferming en trouw, wil mij aanzien, wees mij goedgunstig’ (Ps 86,15). Op een ander moment klinkt het heerlijk vertrouwen: ‘Ons omgeeft zijn genade, grootmachtig, en de trouw van JHWH staat voor eeuwig’ (Ps 117,2). Daar kun je altijd op rekenen. Tegenover de genadeloosheid van mensen staat de genade van JHWH. Genade doet leven, erbarmen herstelt wat machteloos dreigt om te komen. Daarom bidden we: ‘Kome tot ons, met haast, uw erbarmen; zie het: hoe machteloos wij zijn’ (Ps 79,8).

De roep om erbarmen heeft in onze viering al verschillende malen geklonken. Aan het begin hebben wij gebeden: ‘Heer, ontferm U, Christus, ontferm U’, ‘Kyrie eleison, Christe eleison’. Dat Griekse woord eleison is precies de roep van de tien melaatsen in het evangelie. Ze komen Jezus tegemoet, blijven op een afstand staan en roepen luidkeels: ‘Jezus, Meester, ontferm U over ons’. Een noodkreet om bevrijd te worden van de vreselijke melaatsheid waardoor zij buiten de samenleving zijn gebannen. Een roep vanuit het vertrouwen: ‘We zijn halfdood, maar jij, Jezus, kunt ons tot leven brengen’. Dezelfde kreet eleison klinkt uit de mond van de blinde bedelaar bij de poort van Jericho: ‘Jezus, Zoon van David, heb medelijden met mij’ (Lc 18,38-39). Tien melaatsen worden genezen, slechts één keert terug. Wat doet de man? Hij valt voor Jezus neer, God dankend met luide stem. Van de blinde wordt verteld: Hij krijgt het licht in zijn ogen en gaat Jezus volgen, God dankend (Lc 18,43). Dat treft me: wie genade en erbarmen ondervindt, gaat God danken. Iedereen? Nee, in het verhaal van deze dag alleen de buitenstaander, de Samaritaan. Het lijkt op het verhaal van de eerste lezing waarin de vreemdeling Naäman uit Syrië van zijn melaatsheid genezen wordt. Hij komt voor de profeet Elisa staan en dankt JHWH, de God van Israël.

In mijn jeugd gold de heilige wet: Als degene die onder lag ‘genade’ riep, moest je hem loslaten. Welke rol speelt genade in ons leven? Mag ik op twee dingen wijzen. Wie met een ander geen genade kent en genadeloos blijft, maakt die mens dood én ontkent wie hijzelf is, miskent zijn oorsprong. Wij zijn immers tot het bestaan geroepen als beeld van God om op God te gaan lijken (Gen 1,26-27); wij leven van God die erbarmen en genade is. Wie wel genade kent met een ander, al valt het nog zo zwaar, wordt wie hij is en gaat de trekken tonen van de Onzienbare. Ten tweede: wie genade ervaren mag, gaat als vanzelf danken zoals de melaatse en de blinde in het evangelie, hij kan niet anders. Daarom vieren wij eucharistie. Dat is: wij brengen God dank omdat Hij ons genade en erbarmen schenkt in het woord en de nabijheid van Jezus de Christus.

P. Stevens